Bir Türk olarak nobele koşan Daron Acemoğlu'nun yazarlarından biri olduğu "Why Nations Fail" (Ulusların Düşüşü) kitabını okuyorum, açıkçası bu denli parlak bir akademisyenin kitabının beni daha çok etkilemesini beklerdim.
Konu, daha önce de hakkında bir şeyler okumaya çalıştığım , makro ölçekte gelir adaletsizliği üzerine. Daha önce bir kısmını okuduğum ve tavsiye ettiğim "Tüfek, Mikrop ve Çelik" kitabının da üzerinde durduğu ve bir açıklama getirdiği bir konu bu. Tüfek , Mikrop ve Çelik te bu adaletsizliğin kökeninde coğrafyanın, bitki ve hayvan türlerinin, kıta yöneliminin (evet, dikine kıtalar şanssız) olduğunu ciddi incelemeler sonucu anlatıyordu. (Evrimsel bir bakış izlediği için uzun süre sansürlü muamelesi görüldü, baskısı yapılmadı vs.)
Why Nations Fail'de ise bunun böyle olmadığı , temelde sömürgeleştirme sürecinin ve siyasi kurumların etkisi ile böyle olduğu, diğer türlü yarısı meksikada yarısı amerikada olan kasabadaki gelir adaletsizliğinin açıklanamayacağı söyleniyor. Çok da fazla spoiler vermek istemiyorum ama kitabı okumayacaklar için kısaca özetlersek;
[az bi spoiler]
İspanyollar güney amerikayı sömürgeleştirirken Aztek ve İnkalardaki biat kültürü sayesinde tanrının temsilcisi ya da kendisi sayılan liderleri ele geçirip kalan herkesi köle gibi çalıştırabilmişler. Denizcilikte İspanyollar kadar kuvvetli olmayan İngilizler daha fakir olan kuzey amerikayı sömürgeleştirmeye çalışıp ispanyollarla aynı taktikleri uygulamaya çalışmışlar. Kızılderililer buna ciddi direnç göstermiş, kurulan sömürge şehirleri açlıktan kışı atlatamamış, on yıllar boyu değişik taktikler denemişler, ticareti becermişler ama yerel diktatörler oluşturmaya çalıştıklarında ilerleyememişler. Köle düzenini kızılderilililer ile oluşturamayınca ingiltereden asker yerine çiftçi getirmeye başlamışlar. Yerel diktatörler bu sefer de bu çitçileri köle olarak kullanmaya çalışmış ama ıssız topraklara kaçmalarını engelleyememişler. Köleliği beceremedikleri için yeni gelen çiftçilere büyük araziler vaadetmişler, o sırada doğan mülkiyet hakları şu anki sistemin oluşmasına sebep olmuş. Meksikada ispanyollar gitmiş bile olsa siyasi kurumlar ve kültür kalmaya devam etmiş, liderler zorla gelip zorla gider olmuş, iktidarı ele geçiren banka gibi enstrümanları etrafındakileri zengin etmek için kullanmış, kişiler zengin olurken ülke bir yere gidememiş. Amerikada ise denetim mekanizmaları oluştuğu için kişilerden çok sistem gelişmiş, patent gibi haklar sayesinde Bill Gates gibi varlıklı aileden gelmeyen kişiler için bile başarmanın yolu açılabilmiş, halbuki meksikada doğmuş olsa görünmez duvarlar yüzünden önü kesilecekti
[az bi spoiler/]
Dediğim gibi, kitap güzel ve sağlam bir kurgusu var, sanırım sadece ben daha fazlasını bekliyordum, ya da bir noktadan sonra aynı noktayı anlatan bir yazı tarzına dönüştüğü gibisinden bir hisse kapıldım, belki ilerdeki bölümlerde bu hissi atlatırım.
Bu konularla ilgileniyorsanız önerdiğim bir kitap...